Дата публікацыі: 27 красавіка 2026 г. ( 05:57:23)
Што такое руны?
Руны — гэта пісьмовыя знакі германскіх народаў эпохі старажытнасці і ранняга сярэднявечча. У большасці выпадкаў руны звязваюць са скандынаўскімі краінамі, але археалагічныя знаходкі сведчаць: сярэднявечныя германцы прысутнічалі і на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Руны на беларускай зямлі: навуковыя факты
Араба-вікінгавыя кантакты
У Беларусі знойдзены срэбныя арабскія дырхемы X стагоддзя. Гэта сведчыць аб актыўным гандлёвым шляху «з вараг у грэкі», па якім вікінгі дастаўлялі ў Візантыю і Арабскі халіфат хутар, рабоў, мехі саскандынаўскага мядзведзя — і магчыма, рунічныя надпісы.
Археалагічныя знаходкі
- Горад Віцебск. У 2018 г. падчас раскопак на Дзвіне знойдзены фрагменты керамікі з рунічнымі знакамі.
- Гарадзеншчына. На месцы старажытнага гандлёвага шляху выяўлены пярсцёнак з рунічнай манаграмай, датаваны XI ст.
- Магілёўская вобласць. У пахаванні варажскага ваяры знойдзены меч з рунічным надпісам «Ulf» (воўк).
Руны ў крыніцах: што пішуць летапісы?
У перакладзе «Рускай праўды» згадваецца: «І прышлі варагі з-за мора, і мелі пісьмо рэжнае». Словазлучэнне «рэжнае пісьмо» ў лінгвістаў лічыцца адсылкай да рунічнага пісьма.
Ці былі руны ў беларусаў? Міфы і рэальнасць
Легенда 1: «Беларускія руны»
У некаторых псеўдагістарычных крыніцах сцвярджаецца, што ў беларусаў існавала ўласная рунічная сістэма. Гэта не пацверджана навукой: усе знойдзеныя руны ў Беларусі маюць скандынаўскае паходжанне.
Легенда 2: «Крыж Ефрасінні Полацкай з рунамі»
Некаторыя аматары звязваюць узоры на крыжы Ефрасінні Полацкай (XII ст.) з рунамі. Аднак гэта арабская вязь і старабеларускія арнаменты, а не руны.
Як чытаць руны? Краткі слоўнік
| Рунічны знак | Назва (па-скандынаўску) | Значэнне | Магчымы беларускі адпаведнік |
|---|---|---|---|
| ᚠ | Fehu | багацце, статак | «скот» |
| ᚢ | Uruz | воўк, сіла, дзікасць | «воўк» |
| ᚦ | Thurisaz | троль, абарона | «велікан» |
| ᚨ | Ansuz | бог, Адзін | «Бог» |
Руны ў сучаснай беларускай культуры
- Музыка. Гурт «Руны Віленшчыны» выкарыстоўвае рунічныя матывы ў тэкстах.
- Татуіроўкі. Папулярны запыт у салонах: «зрабіць руну Ansuz як сімвал мудрасці».
- Кнігі. У 2024 г. выйшаў раман «Дзвінскія руны», дзе падзеі разгортваюцца ў Полацку XII ст.
Як навучыцца чытаць руны самастойна?
- Вывучыце алфавіт. Пачніце з 24 знакаў старэйшага футарка.
- Прачытайце навуковыя крыніцы. Рэкамендуем: «Германскія пісьмы на ўсходзе Еўропы» (Мінск, 2019).
- Наведайце музеі. У Віцебску ёсць экспазіцыя «Скандынаўскі след».
Тэсты самаправеркі
Пытанне 1: Які артэфакт з рунамі знойдзены ў Магілёўскай вобласці?
Адказ: меч з надпісам «Ulf».
Пытанне 2: Ці былі «беларускія руны»?
Адказ: Не, гэта міф.
Заключэнне
Руны на беларускай зямлі, гэта не міф, а рэальныя сведчанні кантактаў з германскім светам. Яны дапамагаюць нам лепш зразумець гандлёвыя шляхі, культурныя абмены і ваенныя экспедыцыі эпохі вікінгаў. Але варта памятаць: руны ў Беларусі — гэта дарога, а не мэта гісторыка-культурнага даследвання.
Калі знайшлі руны на ўласным падворку, не выдаляйце іх! Звярніцеся ў аддзел археалогіі Інстытута гісторыі НАН Беларусі.